Το προσκύνημα, ο δρόμος, η ψυχή του προσκυνητή…

Το ταξίδι των χριστιανών στους Αγίους Τόπους, το ταξίδι των μουσουλμάνων στη Μέκκα, ή ένας γερός θρήνος στο Τείχος των Δακρύων για τους Εβραίους, ήταν το επιστέγασμα των προσκυνημάτων για τους πιστούς των τριών μονοθεϊστικών θρησκειών. Για τους χριστιανούς, που είναι λιγότερο μονοθεϊστές απ’ τους υπόλοιπους και διατηρούν με τους αγίους τους την ανάμνηση της λατρείας και των θαυμάτων των παλιών θεών, υπάρχουν πάντα και άλλα προσκυνήματα. Μοναστήρια, ιερές εικόνες και λείψανα γίνονται η ευκαιρία για ευχάριστες εκδρομές, περίπου όπως αυτές των σχολικών μας χρόνων.

Υπάρχουν βέβαια και τα πολιτικά προσκυνήματα, το τοπίο μιας μάχης ή τα μνημεία τα αφιερωμένα στον άγνωστο στρατιώτη, οπωσδήποτε περισσότερο εικονοκλαστικά από τα θρησκευτικά τους αντίστοιχα, αλλά που καμιά φορά τα ξεπερνούν στην υπερβολή της εικόνας. Ποιος μπορεί να λησμονήσει -εάν το είχε δει- το βαλσαμωμένο πτώμα του Λένιν, εκτεθειμένο αιώνια στη λατρεία, την περιέργεια, την κριτική ή ακόμα και την φιλοπαίγμονα διάθεση ;

Το προσκύνημα όμως είναι πάνω απ’ όλα ένας δρόμος, μια πνευματική διεργασία και η ιερότητά του έχει να κάνει περισσότερο με τον προσκυνητή. Το πνεύμα του προσκυνητή το εξαγιάζει, με τον ίδιο τρόπο που κάθε πιστός νομιμοποιεί το αντικείμενο της πίστης του και αυτός που αγαπάει κάνει το αντικείμενο της αγάπης του άξιο να αγαπηθεί.

Ο William Butler Yeats (1865-1939) αποτύπωσε εξαιρετικά αυτή την αντίληψη στο ποίημα «When you are old» :

How many loved your moments of glad grace

And loved your beauty with love false or true

But only one man loved the pilgrim soul in you

And loved the sorrows of your changing face

Μόνον αυτός που μπορεί να αντιληφθεί την «ψυχή του προσκυνητή», είναι ικανός να αντιληφθεί και την αξία του προσκυνήματος. Το φέρετρο του Παλαμά, που «πάνω του ακουμπούσε η Ελλάδα» σύμφωνα με τον Άγγελο Σικελιανό, ήταν ένα προσκύνημα που μπόρεσε να συνεγείρει και να βγάλει στους δρόμους έναν αξιοθρήνητο πεινασμένο λαό μέσα στην αθλιότητα της γερμανικής Κατοχής το χειμώνα του 1941.

Πιστεύω στον προσκυνητή και στην ψυχή του. Είναι σαν τη σκιά, που αν και άϋλη και διαρκώς μεταβαλλόμενη, είναι αυτή που δίνει υπόσταση στο υλικό μας σώμα. Πράγμα που το καταλαβαίνεις όταν χαθεί, όπως έγινε στον ομώνυμο ήρωα του Oscar Wilde στο παραμύθι του «Ο Ψαράς και η ψυχή του». Ο Ψαράς ερωτεύτηκε το απραγματοποίητο, μια γοργόνα, και για να ζήσει μαζί της δέχτηκε να χάσει την ψυχή του, τη σκιά του δηλαδή. Ας σημειωθεί ότι ο ψαράς του παραμυθιού ξαναβρήκε τη σκιά του όταν ήταν πια νεκρός.

Θα αποτολμήσω την παρατήρηση ότι κάπως έτσι χάσαμε και στη χώρα μας την ψυχή μας, τη σκιά που έδινε βάρος και υπόσταση στην ανεξαρτησία μας και στην υλική μας παρουσία σε μια γωνιά του παγκόσμιου χάρτη. Φαινόταν εκδρομή αλλά ήταν θυσία. Βαρύ το τίμημα για τους απανταχού προσκυνητές. Η επιλογή του ευρωπαϊκού δρόμου οδηγούσε απ’ την αρχή σε ένα και μοναδικό, πλην μάταιο, προσκύνημα.