Nulli concedo!

Ανάμεσα στις ρωμαϊκές θεότητες, και εκτός από αυτές που βρίσκονται σε πλήρη αντιστοιχία με το ελληνικό δωδεκάθεο και από αυτές που συνέρρευσαν αργότερα από την Ανατολή και λατρεύονταν στην πολυπολιτισμική πλέον ρωμαϊκή αυτοκρατορία, συγκαταλέγεται ένας ιδιαίτερος θεός. Ο Terminus, ο θεός των ορίων, που η πρώιμη λατρεία του στη Ρώμη εξηγεί ίσως καλύτερα από ο,τιδήποτε άλλο αυτήν την ρωμαϊκή ανάγκη να νομοθετεί αφενός με αξιοσημείωτη ακρίβεια και αφετέρου με προσήλωση στο δικαίωμα της ιδιοκτησίας.

Ο Terminus αντιπροσωπευόταν στο Καπιτώλιο από μια πέτρα, ένα ομοίωμα ουσιαστικά των λίθινων ορίων της ιδιοκτησίας. Ιστορείται ότι τον 6ο π.Χ. αιώνα, όταν βασιλιάς της Ρώμης ήταν ο Ταρκύνιος ο Πρεσβύτερος, άρχισε η κατασκευή του Ναού του Διός (Jupiter Optimus Maximus) στον Καπιτωλίνο λόφο και ο βασιλιάς ζήτησε να απομακρυνθούν τα ιερά και οι βωμοί όλων των προηγούμενων θεών, πράγμα που έγινε με επιτυχία, με εξαίρεση την πεισματική πέτρα του θεού Terminus. Αυτό θεωρήθηκε οιωνός και τόσο ο θεός όσο και η πέτρα του παρέμειναν στο Καπιτώλιο. Από κει αντλεί την προέλευσή του ο αφορισμός «nulli concedo», δηλαδή «δεν υποχωρώ προ ουδενός ή σε κανέναν δεν δίνω τη συναίνεσή μου».

Αρκετούς αιώνες αργότερα, το 1509, ο Έρασμος χρησιμοποίησε ως motto του το έμβλημα του θεού Terminus στο βιβλίο του «Μωρίας Εγκώμιον». Όπως ήταν αναμενόμενο, δεν άργησε να κατηγορηθεί για ματαιοδοξία και αλαζονεία. Και ανασκεύασε -αν όχι με επιτυχία, πάντως με αξιοσημείωτη φαντασία- το κακό κλίμα εις βάρος του. Ο θεός Terminus -εξήγησε- ήταν μεν ο ρωμαϊκός θεός των ορίων, αλλά με έναν βαθύτερο συμβολισμό. Αντιπροσώπευε το τέλος του βίου, τον θάνατο, στον οποίο κανείς δεν μπορούσε να αντισταθεί. Το έμβλημα, συνεπώς, «nulli concedo» δεν εξέφραζε τον ίδιο τον Έρασμο αλλά τον Terminus, και σήμαινε ότι δεν χαρίζει τη ζωή σε κανέναν θνητό.

Λίγοι ήταν εκείνοι που πίστεψαν τον Έρασμο, αλλά όπως και η ιστορία σε πείθει ή όχι ανάλογα με την οπτική γωνία της αφήγησής της, έτσι και μια διατυπωμένη άποψη ή εξήγηση δεν έχει παρά μόνον την αξία της επίκλησής της και όχι την αξίωση της πειθούς.

Στη χώρα μας οι πέτρες αφθονούν. Και οι συμβολισμοί τους επίσης. Και έχουν πάντοτε τη διπλή όψη ενός θεού, που ποτέ εντούτοις δεν λατρεύτηκε στην Ελλάδα. Πρόκειται για τον Janus Beminus ή Bifrons, δηλαδή τον διπρόσωπο Ιανό, τον θεό των πυλών και των ενάρξεων, γνωστότερο όμως για τον συμβολισμό του πολέμου και της ειρήνης που εκφράζει η διπλή του όψη. Και ίσως τυχαία, ίσως νομοτελειακά, στην ίδια χώρα, την Ιταλία, γεννήθηκε και το σπουδαίο λογοτεχνικό έργο του Ίταλο Καλβίνο «Ο διχασμένης υποκόμης». Μια ανάμνηση άραγε του διπλού θεού, εκφρασμένου στο διχασμό του ανάμεσα στο απόλυτο καλό και στο απόλυτο κακό ; Ο Καλβίνο πάντως το σώζει απ’ αυτόν τον μανιχαϊσμό. Και στην καλή και στην κακή του εκδοχή ο υποκόμης μπορεί να είναι εξίσου ζημιογόνος.

Θαυμαστές και έρημες οι μαρμαροκολόνες, σημαδεύουν τους αρχαιολογικούς μας χώρους. Και δεν είναι μόνον η ένταση της ομορφιάς τους που σε καθηλώνει, αλλά το κενό ανάμεσά τους. Αυτό το άνοιγμα προς όλες τις κατευθύνσεις, που ματαιώνει κάθε έννοια προσανατολισμού, και είναι τελικά σε όφελος της ανθρώπινης ελευθερίας. Άλλωστε, ό,τι συμπυκνώνει την Ελλάδα είναι αυτά τα ερείπια, που είναι από πολλές απόψεις σημαντικώτερα από τα κτίσματα που κάποτε υπήρξαν στη θέση τους.

Ίσως γι’ αυτό ο Ιανός δεν λατρεύτηκε ποτέ στην Ελλάδα. Οι δυο του όψεις περιόριζαν πολύ μια σκέψη που δεν ανεχόταν τα μονοσήμαντα διλήμματα. Λατρεύτηκε όμως και εξακολουθεί να λατρεύεται στην Ευρώπη, στο μεγάλο Ιερό των Βρυξελλών. Με την πολεμική του όψη. Με την κηρυγμένη από χρόνια ανίερη επίθεσή της στη χώρα μας. Με τις αφόρητες οικονομικές της πιέσεις. Με την εμμονή της στις «μεταρρυθμίσεις», δηλαδή στη φτώχεια και την εξαθλίωση. Με τους πολεμόχαρους θεσμούς της που περιφέρουν τα άδεια κοστούμια τους, χειρότερα κι από τον διχασμένο υποκόμη. Γιατί αυτός τουλάχιστον κάλυπτε την πλευρά που τού έλειπε, ενώ οι θεσμοί έχουν επιτύχει την πλήρη απουσία τους απ’ τον κόσμο της λογικής. Είναι οι περίφημοι τεχνοκράτες, των οποίων ο ορισμός έρχεται κατευθείαν από το άλλο έργο του Καλβίνο, τον «Ανύπαρκτο Ιππότη», εκεί όπου ο διχασμός τερματίζεται στην ανυπαρξία.

Ίσως είναι πια καιρός να αρχίσει να λατρεύεται ο Terminus στην πολύπαθη χώρα μας. Και όχι με την έννοια που δικαιολογήθηκε ο Έρασμος για τη χρήση του εμβλήματός του. Αλλά με ένα ωραιότατο «nulli concedo», σαν δίκαιη απάντηση στην ανυπαρξία της λογικής και στα άδεια κοστούμια που επανδρώνουν θεσμοθετημένες καρέκλες.

Advertisements